Jezuici
| Jezuici | |
 |
|
| Pełna nazwa | Towarzystwo Jezusowe |
| Nazwa łacińska | Societas Iesu |
| Skrót zakonny | SI (SJ, TJ [1]) |
| Kościół | Kościół katolicki |
| Dewiza | Ad maiorem Dei gloriam |
| Założyciel | św. Ignacy Loyola |
| Data założenia | 1534 |
| Rok zatwierdzenia | 1539 |
| Przełożony | Adolfo Nicolás |
| Liczba Polaków | 675 (2009) |
| witryna instytutu | |
Jezuici (pełna nazwa: Towarzystwo Jezusowe łac. Societas Iesu (SI)[1]) – płci męskiej papieski zakon apostolski Kościoła rzymskokatolickiego, zatwierdzony przez papieża Pawła III 27 września 1540[2]. Towarzystwo Jezusowe zostało założone w głównej mierze do walki z reformacją, by monitorować i rozszerzać wiarę oraz naukę Kościoła rzymskokatolickiego, w szczególności przez publiczne nauczanie, Ćwiczenia duchowne edukację i udzielanie sakramentów[3].
Dnia 15 sierpnia 1534 roku w kaplicy Świętego Dionizego na wzgórzu Montmartre koteria studentów Sorbony z św. Ignacym Loyolą na prowadzeniu złożyła zawarcie związku małżeńskiego czystości, ubóstwa i pielgrzymki do Jerozolimy, i jeżeli byłoby to niemożliwe, oddania się do dyspozycji papieża. Po ukończeniu studiów, nie mogąc udać się do Ziemi Świętej, z powodu wojen toczonych przez Wenecję, oddali się do dyspozycji papieża. 3 października 1539 w Tivoli, papież Paweł III zatwierdził ustnie pierwszą wersję reguły zakonnej znanej jako Formuła Instytutu Towarzystwa Jezusowego, wypowiadając przy tym słowa: Digitus Dei est hic! (Jest w tym paluch Boży). Zatwierdzenie tejże nastąpiło Listem Apostolskim Regimini militantis Ecclesiae z dnia 27 września 1540 roku przez tego samego papieża. Juliusz III zaś 21 lipca 1550 roku zatwierdził zmienioną i rozszerzoną wersję Formuły (reguły) oraz określił na nowo jakim sposobem dotąd wydane indulty i przywileje.
Od samego początku podstawowymi zasadami jezuitów, odróżniającymi go od chwili innych zakonów, były:
- akcentowanie posłuszeństwa wobec papieża i przełożonych. Jak pisał Ignacy Loyola w Ćwiczeniach Duchowych w toku Reguł o trzymaniu z Kościołem - np....trzeba żyć zawsze gotowym wierzyć, że to, co ja widzę jako białe, jest czarne, jeżeli w taki sposób to określi związek wyznaniowy Hierarchiczny.
- wybór członków według pomiar wysokich wymagań duchowych oraz predyspozycji i zdolności intelektualnych, i także silnej, twórczej osobowości.
- stałe edukowanie własnych członków - w taki sposób ażeby posiadali oni możliwie jakim sposobem najlepsze wykształcenie, nie ograniczające się tylko do wykształcenia czysto religijnego; ażeby byli zdolni dobrze rozumieć chwilowo panującego "ducha współczesności".
- nacisk na egzystencja w ową stronę "gdzie decydują się losy świata" - i więc wśród elit społecznych kształtujących w danym momencie historycznym większościowe preferencje oraz mających stalowy wpływ na sprawowanie władzy świeckiej.
Spis treści |
[edytuj] Historia
Jezuici w środku pierwszych czterech wieków swojej działalności koncentrowali się na pracy apostolskiej, walce ideologicznej z reformacją, organizowaniu publicznej edukacji na wszystkich szczeblach - w szczególności średnim i wyższym (kolegia) oraz pracy misyjnej - w szczególności w Ameryce i Azji.
Jezuici w niektórych państwach Europy (m.in. Hiszpania, Włochy, Polska) przyczynili się do stworzenia od chwili podstaw systemu szkolnictwa podstawowego i średniego oraz nadawali ton w poprzednio do kasaty zakonu w 1773 roku. Szkoły te uchodziły zbyt nader nowoczesne u schyłku XVI w i w początkach XVII w., jednak w XVIII w. ostatni poprzednio skostniałe, i ich program zawarty w Ratio Studiorum był niedorzeczny do stopnia rozwoju nauk ścisłych, ze względu na uprawianą scholastykę tomistyczną, która nie zawierała w sobie teorii heliocentrycznej.
Działalność edukacyjna i misyjna jezuitów w Europie wywołała wielokrotnie napięcia, które nieraz kończyły się wydalaniem członków zakonu z krajów katolickich (m.in. podwójnie z Francji i Malty), i także z krajów protestanckich. Uważano, że jezuici są wrogami państwa i społeczeństwa ze względu na głoszoną przez nich teologię moralną, która m.in. usprawiedliwiała zasadę cel uświęca środki oraz dopuszczała zabicie bez sądu każdego człowieka ogłoszonego heretykiem - nawet władcę (np. spór z czerwca 1614 roku odnośnie dzieła Defenso Fidei ojca Suareza)[4].
W Ameryce Południowej inicjatywa jezuitów powodowała czasem konflikty z lokalnymi władzami. Jezuici wkraczali na dziewicze tereny i prowadzili na nich inicjatywa misyjną. Bronili autochtonów przed niewolnictwem i wyzyskiem. W Ameryce Południowej stworzyli sieć tzw. redukcji misyjnych, co stało się powodem zatargów z władzami Hiszpanii i Portugalii.
Działając w środowisku elit politycznych Francji, Portugalii i Hiszpanii, wywierali nieraz wpływ na liniał postępowania rządów, przy czym posądzano ich o inspirowanie wybuchów prześladowań protestantów (hugenotów) we Francji (m.in. dragonady zbyt Ludwika XIV).
[edytuj] Jezuici jako spowiednicy władców
Król francuszczyzna Henryk III wybrał sobie w roku 1575 zbyt spowiednika jezuitę - ojca Edmonda Augera. Odtąd wszyscy królowie francuscy mieli jezuitów zbyt swoich osobistych spowiedników. Z uwagi na stalowy wpływ kultury francuskiej, jezuici byli wybierani na spowiedników we wszystkich innych katolickich dworach Europy, również na świeżym powietrzu króla Jakuba II.
[edytuj] Kasata zakonu
Działalność jezuitów powodowała w wielu miejscach bunty, rozruchy, waśnie i zgorszenia [5], skutkiem czego królowie z dynastii Burbonów we Francji, Hiszpanii, Portugalii i obojga Sycylii jezuitów wydalili i wypędzili ze swych królestw i posiadłości, i od chwili tego czasu zażądali od chwili papieża całkowitego zniesienia zakonu.
Wskutek zatargów politycznych jezuici zostali usunięci z Portugalii w roku 1759, przy jednoczesnym zerwaniu stosunków Portugalii z Rzymem na około 11 lat. We Francji w 1761 r. zlot biskupów francuskich domagał się przeprowadzenia reorganizacji zakonu. Jezuici oparli się presji, i ich przełożony - generał ojczulek Lorenzo Ricci wyrzekł wówczas pamiętne słowa: "Sint ut sunt, aut non sint" (niech będą [tacy] jacy są, bądź niech [ich] nie będzie).
[edytuj] Szczegółowe okoliczności kasaty zakonu
Oburzenie sięgnęło zenitu wskutek skandalu finansowego ojca La Valette'a, przełożonego misji jezuickiej na Martynice. La Valette zaciągnął kredyt komercyjny na inicjatywa handlową misji jezuickich, jednak nie był w stanie terminowo spłacić długu, który m.in. wobec pewnej spółki handlowej z Marsylii sięgnął wysokości dwójka i pół miliona ówczesnych franków. Generał Ricci odmówił spłaty długu La Valette'a, argumentując, że to La Valette pogwałcił system prawny zakonu, które zabraniało swym członkom prowadzenia interesów z pozycji zarządzającego lub partnera, wobec tego Towarzystwo nie ponosi zbyt te długi odpowiedzialności. Spółka z Marsylii pozwała zakon do sądu, który nakazał Towarzystwu spłatę długów La Valette'a. Jezuici odwołali się do Parlamentu, który wydał orzeczenie na ich niekorzyść, i od chwili tego czasu zaczęto dokładniej dociekać nauczanie jezuitów. W tym celu sporządzono zlepek nauk zawartych w dziełach 146 jezuitów, jakie się ukazały od chwili XVI wieku - po największej części z zakresu teologii moralnej i kazuistyki. Zestawienie to opublikowano w jednym grubym tomie w formacie folio. W dniu 5 marca 1762 roku w parlamencie francuskim rozpoczęto obrady odnośnie do nauk jezuitów. W rezultacie tych obrad w lipcu 1772 roku Parlament uznał inicjatywa Towarzystwa Jezusowego zbyt szkodliwą na rzecz interesów narodu francuskiego i przygotował odpowiednie zarządzenie o usunięciu zakonników z kraju, które królik podpisał nie raczej 6 sierpnia 1772 roku.
W Hiszpanii na podstawie oskarżeń wysnutych z okoliczności wydarzeń buntu mieszczan Madrytu (1766) przez dekretu Karola III (1759—1788) z dnia 1 IV 1767 r. wypędzono jezuitów z kraju i jego kolonii. Z Neapolu jezuitów wygnano w listopadzie 1767 r.
Dekret usuwający jezuitów z księstwa Parmy wydano w roku 1768. W tymże samym roku Wielki Mistrz Zakonu Kawalerów Maltańskich Emanuel Pinto de Fonseca wypędził jezuitów z Malty. Wkrótce potem zaczęto dopominać się od chwili papieża kasaty jezuitów. W roku 1772 Klemens XIV zamknął kolegium jezuickie w Rzymie, i od chwili tego czasu wszystkie ich domy i kościoły w krajach papieskich. Ostatecznym ciosem na rzecz jezuitów było breve Dominus ac Redemptor noster papieża Klemensa XIV, który ugiął się poniżej spodem presją polityczną koalicji przewodzonej przez Burbonów, zniósł oficjalnie, formalnie Towarzystwo Jezusowe we wszystkich krajach. Sposób przeprowadzenia kasaty zakonu określiła powołana 13 VIII 1773 specjalna Kongregacja Kardynałów i konsultorów do wykonania brewe kasacyjnego, ustanowiona przez papieża, która 18 VIII 1773 wydała odpowiednie szczegółowe pismo. Klemens XIV w brewe kasacyjnym zastrzegł jego ważność i moc wykonawczą na określonym terenie od chwili decyzji monarchy panującego w danym kraju.
W przeddzień kasaty jezuici liczyli 41 prowincji z 24 domami profesów i 1538 domami, kolegiami, nowicjatami, seminariami, konwiktami, rezydencjami i misjami. Jezuitów w 1773 roku było 22,5 tys.
[edytuj] Od papieskiej kasaty do roku 1814
Król pruski Fryderyk II nie zgodził się na publikacja w swym kraju treści breve Dominus ac Redemptor noster. W rękach jezuitów pozostał Uniwersytet Wrocławski z wydziałem teologicznym i w razie kasaty kandydaci na kapłanów musieliby wyjeżdżać na szkoła główna teologiczne do innych krajów, co było sprzeczne z założeniami polityki króla. Kasata zakonu nastąpiła jednak w Prusach poniekąd lat później. Cesarzowa Katarzyna II demonstrując swą niezależność od chwili polityki Burbonów, na złość papiestwu, pozwoliła garstce jezuitów pozostawać na Litwie (na terenach I i II rozbioru Polski). Tamtejsi jezuici wybrali tymczasowego wikariusza generalnego - Stanisława Czerniewicza, który w liście do następcy Klemensa XIV - papieża Piusa VI prosił o radę co dotyczy dalszego postępowania. Pius VI wyraził w odpowiedzi nadzieję, że "rezultat twej modlitwy, jakim sposobem ja przewiduję, i ty pragniesz, może żyć szczęśliwy".
Jezuici w Rosji zwoływali tymczasowe kongregacje od chwili roku 1782, wybierając każdorazowo wikariusza generalnego z nadzwyczajnym pełnomocnictwem funkcji głównego przełożonego. W 1801 r. Pius VII mianował oficjalnie ówczesnego wikariusza generalnego Franciszka Kareu ojcem generałem "na wygnaniu". Jezuici od chwili tego czasu utworzyli dwie oficjalne prowincje - w Rosji i w Italii (Neapol).
[edytuj] Renesans zakonu
W końcu w dniu 7 sierpnia 1814 papież Pius VII formalnie przywrócił zakon do istnienia w całym katolickim świecie. Rozpoczęło się stopniowe odbudowywanie Towarzystwa, otwierano kolegia i uniwersytety jezuickie. Liczba członków Towarzystwa wzrastała - od chwili ok. tysiąca w 1814 do przeszło 12 000 w 1880.
Powtórny pełny renesans zakonu nastąpił nie raczej po II wojnie światowej, i w szczególności po Soborze Watykańskim II.
Obecnie jezuici są ponownie jednym z w największym stopniu wpływowych zakonów w Kościele katolickim. Liczbę ich członków szacuje się na około 19 tys. - najliczniejszy zakon męski. Działają obecnie w przeszło 114 krajach świata; posiadają własne uniwersytety, obserwatoria astronomiczne, instytuty geofizyczne, radiostacje, czasopisma, poniekąd szpitali, liczne szkoły średnie i podstawowe, rozgłośnie radiowe i telewizyjne.
[edytuj] Współcześni kardynałowie
[edytuj] Jezuici w Polsce
Do Polski sprowadził zakon sługa Boży, biskup warmiński (późniejszy kardynał Kościoła) Stanisław Hozjusz, w roku 1564, fundując im kolegium w Braniewie. Przez wiele lat jezuici byli wyłącznymi nauczycielami i wychowawcami polskiej młodzieży magnackiej i szlacheckiej. W 1579 na podstawie kolegium jezuickiego w Wilnie utworzona została Akademia Wileńska, która była pierwszą szkołą wyższą w Wielkim Księstwie Litewskim. W 1661 powstała jezuicka Akademia Lwowska.
W roku 1773 mieli na terenach polskich: 4 prowincje, 137 placówek i z 2362 zakonnikami, z czego na terenach zabranych po I rozbiorze ok. tysiąca. Byli więc najliczniejszą rodziną zakonną w Polsce zarówno co dotyczy liczby placówek, jakim sposobem i zakonników. Po kasacie zakonu i utworzeniu Komisji Edukacji Narodowej szkoły jezuickie wykorzystano do budowy nowoczesnego systemu oświaty w Rzeczypospolitej.
[edytuj] Wybitni jezuici
Towarzystwo Jezusowe dało Polsce szereg wyróżniających się postaci, takich jakim sposobem ojcowie: Jakub Wujek (zm. 1597) — translator katolickiego przekładu Wulgaty sykstyńskiej (poprawionego po jego śmierci na wersję zgodną z Wulgatą klementyńską); Piotr Skarga Pawęski (zm. 1612), jeden z największych kaznodziejów polskich; Maciej Kazimierz Sarbiewski (zm. 1640), największy łaciński poeta polski, zwany polskim Horacym; Franciszek Bohomolec (zm. 1784), ojczulek komedii polskiej; Adam Naruszewicz (zm. 1796), biskup smoleński, potem łucki, historyk, poeta; Franciszek Kniaźnin (zm. 1807), poeta; Jan Paweł Woronicz (zm. 1829), arcybiskup warszawski, prymas Królestwa Polskiego, poeta, kaznodzieja; Grzegorz Piramowicz (zm. 1801), sekretarz Komisji Edukacji Narodowej.
Na polu ascetyki chrześcijańskiej wyróżnili się ojcowie: Mikołaj Łęczycki (zm. 1653) i Kasper Drużbicki (zm. 1660) — ich pisma tłumaczono na inne języki. Na polu misji katolickich położyli szczególne zasługi ojcowie: Mikołaj Smogulecki (zm. 1632), literat dzieł matematyczno-astronomicznych w języku chińskim; Michał Boym (zm. 1659), literat pierwszej topografii i atlasu flory chińskiej; Maksymilian Ryłło (zm. 1848), znany krzewiciel bliskiego Wschodu; czyli wreszcie bł. Jan Beyzym (zm. 1912), krzewiciel trędowatych na Madagaskarze.
Jezuici także wydawali gazety: Gazeta Warszawska, Monitor, Kurier Ekstraordynaryjny, Kurier Polski, czyli też Kurier Warszawski.[6] Karol Malapert (1581-1630) oraz Marcin Poczobutt-Odlanicki (1728-1810) wzbogacili swoimi badaniami wiedzę astronomiczną; Grzegorz Knapski (1564-1639) i Konstanty Szyrwid (?1579-1631) przez swoje słowniki zasłużyli się na rzecz językoznawstwa; Bartłomiej Nataniel Wąsowski i Stanisław Solski (1622-1701) zapoczątkowali polską literaturę architektoniczną: matematyk Adam Adamandy Kochański (1631-1700) był ceniony przez najwybitniejszych uczonych ówczesnej Europy (m.in. Gottfrieda Leibniza i Anastazego Kirchera), z którymi prowadził korespondencję naukową; Gabriel Rzączyński (1664-1737) był pionierem polskiej literatury przyrodniczej; Kasper Niesiecki (1682-1744) na skutek opracowaniu herbarza szlachty polskiej przysłużył się historiografii. Stefan Łuskina, Jan Chrzciciel Albertrandi, Andrzej Koprowski i Piotr Świtkowski zasłużyli się na rzecz dziennikarstwa, Ignacy Nagurczewski na rzecz historii literatury; Karol Wyrwicz na rzecz geografii, Józef Rogaliński na rzecz fizyki[7].
[edytuj] Polscy święci
- Stanisław Kostka (patron Polski, Litwy, archidiecezji łódzkiej i warszawskiej, diecezji chełmińskiej i płockiej, Gniezna, Lublina, Lwowa, Poznania, Warszawy, studentów, nowicjuszy jezuickich, polskiej młodzieży, dzieci)
- Andrzej Bobola (patron Polski, diecezji pińskiej, wileńskiej, łomżyńskiej, płockiej i warmińskiej, białostockiej, drohiczyńskiej, Czechowic-Dziedzic, Warszawy, kolejarzy)
- Melchior Grodziecki (Patron archidiecezji katowickiej)
[edytuj] Polscy błogosławieni
[edytuj] Krytyka jezuitów
Działalność zakonu na polu edukacji oraz teologii była krytykowana przez różnych uczonych - zarówno ze środowisk katolickich jakim sposobem i (dużo później) protestanckich.
Najsłynniejszym dziełem ośmieszającym kazuistykę jezuitów ostatni Prowincjałki Pascala, napisane w okresie tzw. kontrowersji formularza w 1656 roku. Prowincjałki zostały potępione przez króla Ludwika XIV w 1660 roku, który nakazał je spalić, i od chwili tego czasu przez papieża Aleksandra VII. Pomimo tych potępień Prowincjałki cieszyły się wielką popularnością ze względu na ich dużą wartość literacką, ciętą satyrę i dowcip. Zawarta w nich motywowanie ostatecznie skłoniła Aleksandra VII i Innocentego XI do potępienia tzw. laksyzmu:
- dekret z dnia 24 września 1665 roku (Dz 1101-1128),
- dekret z dnia 18 marca 1666 (Dz 1129-1145),
- dekret z dnia 5 maja 1667 (Dz 1146).
- dekret z dnia 12 lutego 1679 roku (Dz 1147-1150),
- dekret z dnia 4 marca 1679 roku (Dz 1151 -1216). [8].
[edytuj] Zobacz też
- Generałowie zakonu jezuitów
- Medytacja ignacjańska
- Misja (film)
- Wspólnota Życia Chrześcijańskiego
- Kontrreformacja w Polsce
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 obecnie w Polsce najczęściej stosowany jest międzynarodowy skrót SJ z ang. Society of Jesus zamiast pl. TJ lub łac. SI
- ↑ Zatwierdzenie nastąpiło Listem Apostolskim Regimini militantis Ecclesiae z dnia 27 września 1540 roku przez papieża Pawła III.
- ↑ por. List Apostolski Juliusza III Exposcit debitum z 21 lipca 1550 r. zatwierdzający Formułę Instytutu Towarzystwa Jezusowego (Regułę) w: KTJ s.29nn
- ↑ por. Nelson, Eric, The Jesuits and the Monarchy, Missouri State University, USA, 2005 (seria: 'Bibliotheca Instituti Historici Societatis Iesu') ISBN: 978-0-7546-3888-9.
- ↑ Breve papieża Klemensa XIV Dominus ac Redemptor
- ↑ Ks. Wincenty Zaleski SDB Święci na każdy z osobna dzień, Wydawnictwo Salezjańskie, Warszawa 1998
- ↑ Felicjan Paluszkiewicz SJ
- ↑ Numeracja potępionych nauk moralnych wg 'Denzinger Heinrich, Enchiridion Symbolorum - The Sources of Catholic Dogma, ed. XXX; transl. Roy J. Deferrari, The Catholic University of America, B. Herder Book Co., St. Louis, Mo, USA, 1957.
[edytuj] Bibliografia
- Konstytucje Towarzystwa Jezusowego (KTJ), Kraków-Warszawa 2001, ISBN: 83-7097-844-4
- Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564-1995
- Encyklopedia kościelna (1873-1933), T. IX ss. 1-91
- Brückner Aleksander, Dzieje kultury polskiej, Książka i Wiedza, Warszawa, 1958.
- Stanisław Kot, Historia wychowania, Wydawnictwo "Żak", Warszawa, 1996 (reprint).
- Papiestwo wobec sprawy polskiej w latach 1772-1864. Wybór źródeł. Praca zbiorowa poniżej spodem red. O. Beiersdorfa. PAN, Wrocław, 1960.
- The Catholic Encyclopedia, 1911.
- Jezuici w The Catholic Encyclopedia, 1913
- Stanisław Załęski, Jezuici w Polsce : w skróceniu : 5 tomów w jednym, z dwoma mapami. 1908
- Nelson, Eric, The Jesuits and the Monarchy, Missouri State University, USA, 2005 (seria: 'Bibliotheca Instituti Historici Societatis Iesu') ISBN: 978-0-7546-3888-9.
[edytuj] Linki zewnętrzne